معرفی شهر

مقدمه

شهرشمشک دربندسر یکی از شهرهای تازه تاسیس  شهرستان شمیرانات استان تهران است که برمبنای گردشگری و ورزشی ایجاد گردید . این شهر دارای سابقه درخشان تاریخی و فرهنگی است . که همواره در طول تاریخ مورد توجه خاص بوده است . پس از اسلام به جهت کوهستانی بودن و دسترسی سخت به این ناحیه ،  مورد توجه مخالفان حکومت های مرکزی قرار داشت و لذا بسیاری از این مخالفان مخصوصاً شیعیان از این منطقه به عنوان مخفی گاه استفاده می کردند . وجود سه امام زاده در این منطقه تا حد زیادی می تواند موید این موضوع باشد  . با پایتخت شدن تهران اهمیت این ناحیه در دوران معاصر به جهت نزدیکی به پایتخت بیشتر شد . وجود معادن زغال سنگ در نواحی مختلف این شهر  که مهمترین منبع تامین انرژی کارخانجات صنعتی و و مصارف عام بوده است  . امتیاز استخراج معادن زغال سنگ شمشک به فخر الدوله دختر مظفرالدین شاه واگذار شده بود ( سند شماره 20639/240 کتابخانه ملی ) بنا بر اسناد بدست آمده بخشی از سوخت مجلس و ضرابخانه دولتی نیز در دوره قاجار از همین معادن  تامین می شد ( سند شماره 7055/240 کتابخانه ملی)

در دوره پهلوی اول کیفیت زغال سنگ شمشک موجب گردید که معادن آن به روش علمی جدید مورد استخراج و بهره برداری واقع گردد  (جغرافیای مفصل ایران صفحه 301 )  . وجود این معادن سبب شد که نخستین دبستان (شماره 40)  به سبک جدید در این منطقه احداث گردد  . احداث جاده ماشین رو تهران به شمشک در سال 1307 مورد تصویب مجلس قرار گرفت و در سال 1313 توسط پرفسور حسابی نقشه برداری و پس از آن در سال 1316  به بهره برداری رسید .

وجود این معادن موجب  مهاجرت افراد زیادی از سایر نقاط کشور به این منطقه گردید و همین امر موجب رشد و توسعه سریع این منطقه شد که از مهمترین آن می توان به داشتن سینما ، بیمارستان ، درمانگاه ، باشگاههای ورزشی ، دبیرستان ، کلانتری ، فروشگاههای تعاونی و… اشاره کرد .

جمعیت کارگری معادن این منطقه زمینه ساز توجه احزاب سیاسی آن زمان به ویژه حزب توده قرار گرفت و این مساله موجب  چندین اعتصاب کارگری نیز شد  که حزب توده گردانندگی آنرا به عهده داشت  . با آگاهی عمومی و خیزش حرکتهای مردمی زمینه محو تشکل های فوق الذکر ( حزب توده) نیز فراهم گشت .

به جهت نزدیکی این ناحیه به تهران و وجود جاده ماشین رو ، این منطقه به عنوان حیاط خلوت تهران و محلی  برای تشکیل جلسات مخفی جریان های سیاسی مملکتی بوده است  .  حتی مسئولین مملکتی جهت تبادل نظر سیاسی به دور از دید رسانه ها در این منطقه حضور می یافتند . حسین مکی ( یکی از یاران دکتر مصدق و سردمداران نهضت ملی شدن صنعت نفت)  که خود سالها ساکن منطقه  دربندسر بود  و در خاطرات سیاسی از  برگزاری چنین جلساتی من جمله جلسه با دکتر حسین فاطمی ( وزیر خارجه دولت دکتر محمد مصدق ) در شمشک و در منزل صفرعلی شمشکی (کدخدای وقت شمشک ) اشاره می نماید  که در آن دکتر فاطمی حامل پیشنهاد  وزارت کشور دولت محمد مصدق برای حسین مکی بود .(خاطرات سیاسی حسین مکی صفحه 414 ) .  با توجه به ممنوعیت مراسم های مذهبی توسط رضا شاه  و سختگیری نسبت به برگزاری آن در پایتخت ونواحی شهری ، در این منطقه  به جهت روستایی بودن و نبود فضای سنگین  امنیتی پایتخت مراسم های مذهبی برگزار می شد .من جمله می توان به برگزاری مراسم عزاداری حضرت امام حسین (ع) و همچنین مراسم تعزیه خوانی اشاره کرد .

پس از حضور مهندسین آلمانی برای اکتشاف معادن شمشک سرفصل دیگری در این منطقه گشوده گردید و آن استفاده از کوههای این منطقه برای ورزش اسکی بوده است و لذا در سال 1337 پیست اسکی شمشک رسماً افتتاح گردید  و این ناحیه علاوه بر موارد ذکر شده از جهت جذب گردشگر هم مورد توجه قرار گرفت . اشخاص مهم سیاسی داخلی و خارجی هم در فصل زمستان جهت اسکی به شمشک مراجعه می کردند .در سال 1357 پیست اسکی دربندسر نیز مورد مطالعه و ارزیابی برای تاسیس آن واقع گردید و در نهایت در سال 1361 رسما مورد بهره برداری قرار گرفت .
با تعطیلی معادن و اوج گرفتن بهره برداری ورزشی از کوههای این منطقه ، توسعه این شهر مورد توجه ویژه دولت و بخش خصوصی  قرار گرفت که تاسیس پیست اسکی دربندسر کارنامه موفقی از حضور بخش خصوصی مخصوصاً سرمایه گذاران محلی است .

با پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی و  پس از پايان جنگ تحمیلی و دفاع مقدس و شروع دوران سازندگي در امتداد تحولات گسترده ميهن اسلامي، بنيان نهادن ساختاري جديد و اتخاذ سياستهايي كه بتواند شاكله اقتصادي كشورمان بدون اتكاء بر درآمدهاي نفتي استوار نماید و از گزند آسيبهاي ناشي از سياستهاي سلطه گران جهاني مصون بدارد ، ضروری تشخیص داده شد، تا با تدوين و تصويب قوانين لازم و اتخاذ برنامه هاي بلند مدت از سوي مسئولين نظام مقدس اسلامي و مراكز مهم سياست گذاري، عصر نوينی در کشور آغاز گردد.

در راستاي اين سياست نوين، با انجام مطالعات و تحقيقات لازم، در مناطق مختلف با توجه به پتانسيل نهفته و امكانات هر منطقه تغییرات ساختاری و زیربنایی صورت گیرد. لذا مناطقي از كشور را به دليل شرايط خاص آن تبديل به مناطق آزاد نموده و مناطقي ديگر را در عداد مناطق گردشگري لحاظ نمودند و مناطق ويژه اي نيز به دليل رعايت مصالح عاليه كشور به مناطق صنعتي تبديل گشت. منطقه رودبارقصران نیز  بدليل نزديكي به پايتخت وبرخورداری از طبيعت زيبا و دل انگيزش همواره محل حضور و تردد خيل بيشماري از سياحتگران و ورزشكاران و حتي خواص سياسي بوده است. لذا با توجه به ویژگیهای خاص موجود، تغيير و ارتقاء سياسي منطقه ما نیز با ادغام شش روستاي همجوار، بنيان تشكيل شهري جديد پي ريزي و در دستور كار مسئولين و متوليان اجرائي و عالي كشور و هيات محترم دولت قرار گرفت. پس از طي مراحل مختلف و انجام كارشناسي لازم و مكاتبات متعدد و پيگيري فراوان و قريب به دو سال گردش كار اداري، سرانجام در تاريخ 02/08/91 به درخواست و پيشنهاد وزارت كشور با ادغام شش روستاي” جيرود- دورود- دربندسر- شمشك پائين- شمشك بالا- سفيدستان،” ايجاد شهر «شمشك» از سوي هيات دولت تصویب شد و با صدور اطلاعيه اي رسمي، اعلان عمومي گرديد تا با انسجام و ادغام امكانات و بهره مندي از انگيزه بيشتر و مشاركت آحاد مختلف و ايجاد زيرساخت هاي لازم و تخصيص امكانات مورد نياز به اهداف  مطروحه در صدر اين مقال گامي اساسي برداشته شود. پیرو این تصمیم در دهه مبارک فجر سال 1391 شهرداری شمشک رسماً افتتاح گردید .

وضعیت طبیعی شمشک دربندسر

حوزه شمشک دربندسر در ارتفاع 2000 تا 4250 متری از سطح دریا قرار دارد و میانگین ارتفاع در این منطقه 3125 متر از سطح دریا می است  . به ازای هر 1000 متر ارتفاع 6 درجه از دمای هوا کاسته می شود . از طرفی عدم وجود جنگل ، دریا و اقیانوس در نزدیکی این منطقه سبب شده که از میزان رطوب کاسته شده و تغییرات دما در منطقه محسوس تر به نظر برسد . بیشترین دمای محیط  در ماههای سال مربوط به تیر و مرداد با حداکثر دمای 27 درجه و کمترین دما نیز مربوط به بهمن ماه با دمای 18 درجه زیر صفر می باشد . در این حوزه  با توجه به وضعیت دما روزهای یخبندان زیاد است و این روزها از اواخر آبان یا  اوایل آذر شروع شده و تا اواخر فروردین ادامه دارد و به طور میانگین 100 روز در سال شاهد یخبندان در منطقه هستیم .

میانگین بارش سالانه mm 736 است که در سال 53 روز بارش به صورت برف است . بیشترین حد بارش در سال 1370 برابر با mm 1038 است .

آبادی های شهر در کنار رودهایی ساخته شده اند که سرچشمه آن از کوه است و در نهایت این رودهای کوچک به رود جاجرود می ریزند . حوزه شمشک و دربندسر  دارای قله های مختلفی مانند کلوم ( کلن ) بستک بزرگ با ارتفاع 4350 متر ،  کلن بسته (کلوم بستک) کوچک  4200 متر ،.سرکچال 4150 متر   ، رستم چال 4000 متر ، ماهر (مار) چال 3900 متر و تله غار است .

کوههای اطراف شمشک و دربندسر محل رشد گیاهان و سبزیجات مختلفی می باشد که عمده ترین آنها دارای خواص دارویی و با ارزش غذایی بالا می باشد . گیاهانی مانند  ریواس ، قارچ کوهی که به زبان محلی به آن کماگوش می گویند  ، گل ختمی ، گل گاوزبان ، آویشن ، شاه تره ، کاسنی ، خاکشیر ، بابونه ، گَزَنه ، پونه (پتنیک)  ،اوساه (گیاهی شبیه به اسفناج ) ،   چغندر کوهی که به آن چغندرک می گویند  … و سبزیجاتی مانند والک ، تره کوهی که به زبان محلی به آن تلپه می گویند ، سبزی های کوهستانی به زبان محلی مانند کدو ماهرک ، گزرگولوک ، وزمه ، مزالک ،زیر ماهرک ، پیاز کوهی ( پیازک) و سیرکوهی (سیرک) در این منطقه به وفور یافت می شود . بخش دیگری از گیاهان این منطقه که دارای خاصیت دارویی می باشد مستقیماً توسط شرکت های مختلف دارویی به کشورهای خارجی  صادر می گردد و منطقه جیرود دارای سی و پنجاه گونه از این نوع گیاهان دارویی است .

ضمناً یکی از مهمترین فعالیت های مردم این شهربه ویژه در مناطق درود و دربندسر که نقش بسزایی در امر اقتصادی این منطقه دارد پرورش گل های مختلف طبیعی به ویژه صادراتی به خارج از کشور است .

جمعیت این شهر طی سرشماری نفوس و مسکن سال 1390 به تعداد 1901 نفر بوده و طی سرشماری سال 1395 به تعداد 3433 نفر رسیده است .

نام شمشک دربندسر امروزه تداعی گر ورزش مفرح اسکی است. اسکی به معنای امروزی آن از حدود سال 1308 به ایران وارد شد آلمانی هایی که برای ساختن راه آهن و یا استخراج و اکتشاف معادن به ایران آمده بودند اسکی را وارد ایران کردند، در آن زمان جنس اسکی که آلمانی ها استفاده می کردند آلومینیومی بود. آنها با رسیدن زمستان به دامنه های شمالی تهران
( ارتفاعات البرز) می رفتند  و اکثراً در نواحی بخش رودبار قصران  مانند  حاجی آباد در نزدیکی اوشان اسکی می کردند . به دلیل وقوع بهمن در ارتفاعات حاجی آباد که 3 نفر از اسکی بازان آلمانی جانشان را از دست دادند ، اسکی در این منطقه ممنوع شد . منطقه بعدی که برای اسکی انتخاب شد منطقه لشکرک و تلو در ابتدای بخش رودبارقصران و لواسان بوده است  و نخستین پیست اسکی ایران در سال 1317 در آن منطقه افتتاح شد .

پیست بین المللی اسکی شمشک :

پيست اسكی شمشك در 57 كيلومتری شمال شرقی تهران در روستای شمشك واقع است. اين پيست برای اولين بار در سال 1337 مورد بهره برداری قرار گرفت و شامل 2 تله سيژ ، 3 تله اسكی بشقابی و 2 تله اسكی چكشی است .
پيست اسكی شمشك بعد از پيست اسكی ديزين در شهريور 1375 با تغييرات در شيب ، مسير پيست و تايید آن از طرف فدراسیون جهانی  عنوان بين المللی به خود گرفت . امكانات رفاهی اين پيست شامل 2 هتل ، 4 رستوران است كه در فصل زمستان پذيرای ورزشكاران و طبيعت دوستان و گردشگران است.
ارتفاع بالاترين نقطه اين پيست از سطح دريا 3050 متر و پايين ترين نقطه اين پيست از سطح دريا 2550 است . طول فصل اسكی در شمشك از اوايل آذر تا اواسط فروردين ماه متغير می باشد . پيست شب اسكی شمشك با وجود نورافكنهای زرد رنگ محيطی جذاب و ديدنی را فراهم آورده تا اسكی بازان بتوانند تا پاسی از شب نيز به اسكی كردن بپردازند. با پیگیری های به عمل آمده از سوی شهرداری و شورای اسلامی شهر شمشک با موسسه استاندارد و شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی در سال 93 عملیات تعویض کابل و بهسازی تله سیژ پیست اسکی شمشک به انجام رسید.

پیست بین المللی اسکی دربندسر : تجربه اسکی بازان محلی در جهت توسعه فضای ورزشی زمستانی موجب آن گردید تا جمعی از اسکی بازان قدیمی و پیشکسوت شمشک با بررسی و ارزیابی کوه های دربندسر در صدد تاسیس نخستین پیست اسکی خصوصی در ایران توسط خود مردم شوند . لذا پس از فراهم آوردن مقدمات کار و با تشکیل یک شرکت به نام تله سیژ پاپا با سرمایه گذاری افراد بومی ،  پیست اسکی دربندسر رسما در سال 1361 مورد بهره برداری قرار گرفت.  از بنیانگذاران این مجموعه می توان به شادروان اسماعیل ساوه شمشکی ، فیض اله بندعلی ، لطف اله کیاشمشکی ،  محمود شمشکی ، حسین ساوه درودی و… اشاره نمود .  پيست اسكی دربندسر واقع در 60 كيلومتری شمال شرقی تهران و در غرب دربندسر قرار دارد .دستگاههای بالابر آن شامل 1 تله كابين 2 تله سيژ و 3 تله اسكی است . ارتفاع پايين ترين نقطه آن از سطح دريا 2600 متر و بلندترين نقطه آن 3500 متر است . طول فصل اسكی در دربندسر از اواسط آذر تا اواخر فروردين ماه است كه در اين زمان تعداد كثيری از علاقمندان به ورزش اسكی در اين پيست حضور مي یابند.

در ادامه توسعه پیست مذکور و با جذب سرمایه گذاران خصوصی در سال 1390 مقدمات  نصب دستگاه بالابر تله كابين مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت و پس از خرید دستگاه مذکور در دهه مبارک فجر سال 1392 تله کابین دربندسر رسماً مورد بهره برداری قرار گرفت.

اين پيست نیز پس از كسب عنوان بين المللي توسط فدراسيون جهاني در سال 1387 شاهد برگزاری چندين دوره مسابقات بين المللي با حضور اسكي بازان صاحب نام جهان بوده است .

گفتنی است ورزشکاران این شهر در رشته اسکی تا کنون توانستند در 14 دوره در المپیک زمستانی شرکت کنند و در سطح بین المللی بارها مقامهای مختلفی کسب نمودند.

وضعیت معادن شهر 

   
به طور کلی معادن شهر را می توان به دو بخش معادن فعال و معادن غیر فعال تقسیم کرد . معادن غیر فعال معادن زغال سنگ شمشک و دربندسر بوده اند . این معادن به شرح ذیل است .

الف) معادن فعال

۱- معدن سنگ فسفات جیرود :

این معدن در سال 1344 توسط آقایان صمیمی و موحد اول کشف شد و کار استخراج آن در سال 1352 آغاز گردید . از سال 1357 الی 1370 فعالیت آن متوقف شد و در سال 1370 وزارت دفاع اداره آن را برعهده گرفته و تاکنون این مهم را در اختیار دارد .

گفتنی است: در حال حاضر تنها از دو معدن بزرگ در کشور فسفات استخراج می گردد یکی از آنها معدن آسفوردی در 35 کیلومتری شمال شرقی شهرستان بافق و دیگری در منطقه جیرود شهر شمشک دربندسر.

2- معدن سنگ قرمز جیرود :

که به عنوان معدن سنگ ساختمانی از آن استفاده می گردد .

 ب) معادل غیر فعال

۱- معدن چشمه سر شمشک
2- معدن فی چال شمشک
3- معدن قل قل چشمه دربندسر
4- معدن بیات دربندسر
در کنار این معادن ، معادن زغال سنگ کوچک و شخصی هم در شمشک و دربندسر وجود داشت .